Trong tiến trình xây dựng xã hội mới, con người thường nhấn mạnh đến các yếu tố kinh tế, chính trị hay khoa học – công nghệ như những động lực trung tâm của phát triển. Tuy nhiên, thực tiễn lịch sử đã chứng minh rằng một xã hội chỉ có thể phát triển bền vững khi có nền tảng văn hoá vững chắc. Đối với việc xây dựng xã, phường Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, văn hoá không chỉ là một lĩnh vực đời sống riêng biệt mà còn là “linh hồn”, là sức mạnh nội sinh quyết định chất lượng phát triển của cộng đồng dân cư và hiệu quả quản lý xã hội. Văn hoá định hình bản chất của xã hội xã hội chủ nghĩa Xã hội xã hội chủ nghĩa hướng tới mục tiêu cao nhất là con người được phát triển toàn diện, sống trong môi trường công bằng, nhân ái, dân chủ và văn minh. Những giá trị ấy trước hết thuộc về văn hoá. Nếu kinh tế tạo ra của cải vật chất thì văn hoá tạo ra phẩm chất con người; nếu cơ sở hạ tầng xây dựng diện mạo đô thị, nông thôn thì văn hoá xây dựng nhân cách và lối sống của cộng đồng. Một xã, phường có đường sá khang trang nhưng người dân thiếu ý thức cộng đồng, xuống cấp đạo đức, thờ ơ trước lợi ích chung thì chưa thể gọi là một cộng đồng phát triển đúng nghĩa. Ngược lại, ở những địa phương có đời sống văn hoá lành mạnh, tinh thần đoàn kết cao, người dân tôn trọng pháp luật và giữ gìn truyền thống tốt đẹp, quá trình phát triển kinh tế - xã hội thường diễn ra ổn định và bền vững hơn. Điều đó cho thấy văn hoá không đứng ngoài quá trình xây dựng xã hội chủ nghĩa mà chính là yếu tố quyết định chiều sâu và bản chất của công cuộc ấy. Văn hoá tạo nên sức mạnh đoàn kết cộng đồng Xã, phường là nơi trực tiếp diễn ra đời sống của nhân dân, là nền tảng của bộ máy quản lý nhà nước và cũng là môi trường hình thành nhân cách, đạo đức, lối sống của mỗi con người. Vì vậy, muốn xây dựng thành công xã, phường xã hội chủ nghĩa thì trước hết phải xây dựng được những cộng đồng cơ sở có đời sống văn hoá lành mạnh, giàu tính nhân văn và đoàn kết. Một trong những đặc trưng quan trọng của xã, phường xã hội chủ nghĩa là tinh thần cộng đồng và sự gắn bó giữa người dân với chính quyền cơ sở. Văn hoá giữ vai trò kết nối các cá nhân thành một tập thể thống nhất thông qua những giá trị chung như tình làng nghĩa xóm, truyền thống yêu nước, tinh thần tương thân tương ái và ý thức trách nhiệm xã hội. Ở Việt Nam, từ xa xưa dân tộc ta đã hình thành truyền thống “lá lành đùm lá rách”, “tối lửa tắt đèn có nhau”. Những giá trị văn hoá ấy được gìn giữ qua nhiều thế hệ và trở thành sức mạnh tinh thần giúp dân tộc vượt qua chiến tranh, thiên tai và khó khăn. Trong thời kỳ hiện nay, truyền thống ấy tiếp tục được phát huy trong việc xây dựng đời sống mới ở các xã, phường. Trong đại dịch COVID-19, nhiều địa phương ở Việt Nam đã phát huy hiệu quả mô hình “tổ COVID cộng đồng”, các bếp ăn thiện nguyện hay hoạt động hỗ trợ người nghèo; nhiều khu dân cư đã cùng nhau bảo vệ sức khỏe cộng đồng bằng tinh thần trách nhiệm và ý thức kỷ luật cao. Hoặc trong cơn bão Iagi, tinh thần đoàn kết, chia sẻ từng gói mì tôm, ca nước sạch, giúp đỡ nhau qua cơn lũ dữ đáng trân trọng biết bao.
Những hành động ấy không chỉ xuất phát từ cơ chế quản lý mà còn từ truyền thống văn hoá nhân văn của dân tộc Việt Nam. Chính sức mạnh văn hoá đã giúp cộng đồng vượt qua khủng hoảng với tinh thần đoàn kết và sẻ chia. Ở cấp cơ sở, khi văn hoá được đề cao, người dân có xu hướng tham gia tích cực hơn vào các hoạt động xã hội như bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh trật tự, xây dựng đời sống văn minh. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành xã, phường kiểu mẫu trong thời kỳ mới. Văn hoá góp phần xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa Mục tiêu cốt lõi của chủ nghĩa xã hội là giải phóng con người và phát triển con người toàn diện. Vì vậy, việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không thể chỉ dừng ở phát triển kinh tế mà phải chú trọng hình thành con người có đạo đức, tri thức và trách nhiệm công dân. Văn hoá có vai trò giáo dục con người thông qua gia đình, nhà trường và cộng đồng xã hội. Những phong trào như “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá”, “Gia đình văn hoá”, “Khu dân cư văn hoá” đã góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, xây dựng nếp sống văn minh và hạn chế các tệ nạn xã hội ở nhiều địa phương. Thực tế cho thấy nơi nào coi trọng giáo dục văn hoá, giữ gìn truyền thống và nâng cao đời sống tinh thần cho nhân dân thì nơi đó thường có tỷ lệ tội phạm thấp hơn, môi trường sống ổn định hơn và chất lượng quản trị xã hội hiệu quả hơn. Điều này chứng minh rằng văn hoá chính là nền tảng để hình thành con người mới - chủ thể trung tâm của xã hội xã hội chủ nghĩa. Văn hoá là động lực phát triển bền vững trong thời đại hội nhập Trong bối cảnh toàn cầu hoá, nhiều giá trị ngoại lai tác động mạnh đến đời sống xã hội. Nếu thiếu bản lĩnh văn hoá, các địa phương rất dễ rơi vào tình trạng lai căng, thực dụng hoặc đánh mất bản sắc dân tộc. Vì vậy, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa hiện nay không chỉ là phát triển kinh tế mà còn phải bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá truyền thống. Nhiều địa phương đã khai thác hiệu quả văn hoá như một nguồn lực phát triển. Các làng nghề truyền thống, lễ hội dân gian hay di sản văn hoá cộng đồng vừa góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc vừa tạo sinh kế cho người dân thông qua du lịch và dịch vụ. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy văn hoá không chỉ mang giá trị tinh thần mà còn có giá trị kinh tế và xã hội to lớn. Hơn nữa, trong thời đại công nghệ số, văn hoá còn đóng vai trò định hướng hành vi con người trước những thông tin hỗn tạp trên mạng xã hội. Một cộng đồng có nền tảng văn hoá vững mạnh sẽ có khả năng tiếp thu tinh hoa nhân loại mà không đánh mất bản sắc và giá trị cốt lõi của mình. Văn hoá là linh hồn của việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa bởi văn hoá tạo nên bản sắc cộng đồng, bồi dưỡng con người, củng cố tinh thần đoàn kết và định hướng sự phát triển bền vững của xã hội. Một địa phương có thể giàu lên về vật chất trong thời gian ngắn, nhưng để trở thành cộng đồng văn minh, tiến bộ và nhân văn thì cần một nền tảng văn hoá sâu sắc và lâu bền. Mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng cần chung tay xây dựng môi trường văn hoá lành mạnh, giữ gìn bản sắc dân tộc và phát huy những giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam. Trong giai đoạn hiện nay, việc xây dựng xã, phường Xã hội chủ nghĩa cần đặt văn hoá vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. Đó không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là con đường lâu dài để xây dựng một xã hội thực sự vì con người, do con người và phục vụ con người.
