Đại hội XIV của Đảng là sự kiện chính trị đặc biệt trọng đại, không chỉ đánh dấu chặng đường 40 năm đổi mới với nhiều thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, mà còn mở ra chặng đường phát triển mới của đất nước trong bối cảnh, cục diện và mục tiêu mới(1). Vì vậy, công tác đối ngoại được xác định là nhiệm vụ “trọng yếu, thường xuyên” cùng với quốc phòng - an ninh, đồng thời là một trụ cột chiến lược trong việc giữ vững môi trường hòa bình, ổn định, mở rộng không gian phát triển và tranh thủ hiệu quả các nguồn lực bên ngoài phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đây là sự phát triển về tư duy chiến lược của Đảng và Nhà nước, thể hiện sự nhạy bén, chủ động thích ứng trước yêu cầu mới. Văn kiện Đại hội XIV khẳng định: “Kiên định và vận dụng, phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh; kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội…”(2)
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng cho thấy thực tiễn hơn 40 năm đổi mới đất nước, công tác đối ngoại đã đóng góp quan trọng vào việc giữ vững môi trường hòa bình, ổn định, mở rộng quan hệ quốc tế, thu hút đầu tư, thúc đẩy thương mại, tăng cường khoa học - công nghệ, qua đó góp phần thiết thực vào phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Bước vào giai đoạn phát triển mới, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, xung đột gia tăng, chuỗi cung ứng toàn cầu đứng trước nguy cơ đứt gãy, yêu cầu tăng cường gắn kết và hợp tác quốc tế trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao hơn nữa vai trò của đối ngoại, coi đối ngoại không chỉ là công cụ giữ vững hòa bình, ổn định, mà còn phải đi trước một bước, chủ động mở đường, kiến tạo môi trường và điều kiện thuận lợi cho phát triển đất nước, nhất là trong các lĩnh vực then chốt như khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh.
Đối ngoại không chỉ bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc, mà còn cần được phát huy như một động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đối ngoại đóng vai trò là cầu nối quan hệ, mặt trận ngoại giao, là kênh quan trọng kích hoạt các dòng chảy đầu tư, thương mại, công nghệ, tri thức và nhân lực chất lượng cao vào Việt Nam. Bởi vậy, mỗi mối quan hệ đối ngoại, mỗi khuôn khổ hợp tác, mỗi đối tác chiến lược không chỉ mang ý nghĩa chính trị - ngoại giao, mà cần được chuyển hóa thành nguồn lực cụ thể cho phát triển, phục vụ tăng trưởng kinh tế, phát triển văn hóa, nâng cao năng lực nội sinh, cải thiện chất lượng cuộc sống của nhân dân, đồng thời mở ra những cơ hội thiết thực cho doanh nghiệp, địa phương và người dân.
Đường lối đối ngoại của Đại hội XIV là sự kết tinh và phát triển mới trong tư duy đối ngoại của Đảng, được đặt trong tổng thể đường lối lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Đường lối đó vừa kế thừa truyền thống ngoại giao hòa hiếu, nhân nghĩa, kiên cường của dân tộc; vừa được xây dựng trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại, đồng thời tiếp nối những nội dung cốt lõi, xuyên suốt đã được hình thành và phát triển qua các kỳ Đại hội trước. Đường lối đó phản ánh sâu sắc thực tiễn cách mạng Việt Nam, nhất là những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, cùng thế và lực mới của đất nước sau 40 năm đổi mới. Trên cơ sở đó, Đại hội XIV tiếp tục có những bổ sung, phát triển mới về tư duy đối ngoại theo hướng thực chất, chủ động và đột phá hơn, nhằm thích ứng với những biến động lớn, nhanh chóng, phức tạp của tình hình thế giới và khu vực, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Thực tiễn cho thấy, khi đất nước đang đẩy mạnh hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng, tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại vẫn giữ nguyên giá trị thời đại, tiếp tục là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho việc hoạch định và triển khai đường lối đối ngoại của Việt Nam. Giá trị bền vững đó được thể hiện rõ trong mục tiêu, quan điểm chỉ đạo và định hướng lớn về đối ngoại được xác định tại Đại hội XIV của Đảng.
Về mục tiêu xuyên suốt, Đại hội XIV của Đảng khẳng định quyết tâm xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, thịnh vượng, nhân dân ấm no, hạnh phúc; đất nước phát triển nhanh, bền vững; hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng đồng thời giữ vững độc lập, tự chủ. Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh: “Bảo đảm và bảo vệ cao nhất lợi ích quốc gia - dân tộc trên cơ sở các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc”(3).
Đảng ta khẳng định nhất quán quan điểm kiên quyết, kiên trì đấu tranh bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ, an ninh quốc gia, đồng thời nhấn mạnh việc tự chủ chiến lược trong đối ngoại và xử lý linh hoạt, khôn khéo các quan hệ quốc tế trong mọi tình huống. Trên cơ sở đó, Việt Nam chủ trương thiết lập và thúc đẩy quan hệ đối tác phù hợp với từng đối tượng, thực hiện nhất quán phương châm vừa hợp tác, vừa đấu tranh, chủ động tạo thế cân bằng chiến lược nhằm bảo đảm và bảo vệ cao nhất lợi ích quốc gia - dân tộc, không để rơi vào thế đối đầu, xung đột; không lệ thuộc, không chọn bên, tự chủ về chiến lược và đổi mới mô hình phát triển để nâng cao nội lực, khẳng định vị thế quốc gia. Đại hội XIV khẳng định: “kiên quyết, kiên trì bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia; bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa”(4).
Về định hướng, Đại hội XIV nêu rõ: “Thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại; phát triển quan hệ đối ngoại trong kỷ nguyên mới;… là bạn, là đối tác tin cậy, là thành viên tích cực, có trách nhiệm với cộng đồng quốc tế”(5).
Kiên định độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, phấn đấu thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh là nguyên tắc bất biến trong đường lối đối ngoại của Việt Nam. Trên cơ sở đó, về sách lược, Đảng ta chủ trương chủ động, linh hoạt trong tư duy và hành động, không ngừng đổi mới toàn diện, sâu rộng trên mọi lĩnh vực, nhất là mở cửa, hội nhập quốc tế, đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ đối ngoại. Đây chính là sự vận dụng sáng tạo phương châm “Dĩ bất biến ứng vạn biến” trong điều kiện mới, bảo đảm hài hòa giữa tính kiên định về mục tiêu, nguyên tắc với sự mềm dẻo, linh hoạt trong phương thức triển khai.
Trong bối cảnh tình hình thế giới diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó lường, Việt Nam nhất quán thực hiện đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, không chọn bên mà chọn lẽ phải, công lý và các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế; đồng thời chủ động giữ thế cân bằng chiến lược, tránh bị cuốn vào các xung đột và cạnh tranh đối đầu giữa các nước lớn. Mục tiêu xuyên suốt là giữ vững môi trường hòa bình, ổn định, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho phát triển đất nước, đồng thời vận dụng linh hoạt các phương thức ứng xử đối ngoại để phục vụ hiệu quả mục tiêu chiến lược cao nhất là bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc.
Đại hội XIV của Đảng xác định đối ngoại không chỉ là “lá chắn” bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc, mà còn là “cánh cửa” mở ra cơ hội phát triển, tăng cường kết nối Việt Nam với thế giới, qua đó đưa đất nước hội nhập quốc tế một cách chủ động, bản lĩnh, thực chất và sâu rộng hơn trong dòng chảy toàn cầu. Đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy đối ngoại của Đảng, thể hiện rõ yêu cầu gắn kết chặt chẽ giữa nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc với nhiệm vụ phát triển đất nước trong điều kiện mới.
Trên tinh thần đó, Đại hội XIV tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu chủ động hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng; kết hợp chặt chẽ đối ngoại với quốc phòng, an ninh; tận dụng thời cơ, điều kiện thuận lợi từ môi trường bên ngoài để phục vụ mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, đồng thời giữ vững độc lập, chủ quyền, bảo đảm lợi ích quốc gia - dân tộc từ sớm, từ xa, giữ nước khi nước chưa nguy.
Trong mối quan hệ đó, sức mạnh dân tộc là sức mạnh nội lực, là sức mạnh vật chất và tinh thần của dân tộc Việt Nam - nền tảng quyết định, còn sức mạnh thời đại được thể hiện ở các xu thế lớn như hòa bình, hợp tác, phát triển, toàn cầu hóa, cách mạng khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và các nguồn lực quốc tế có thể tranh thủ cho phát triển. Sự kết hợp chặt chẽ hai nguồn sức mạnh đó trong hoạt động đối ngoại là điều kiện quan trọng để xây dựng đất nước cường thịnh, văn minh, hạnh phúc và bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền trong thời kỳ mới.
Trên cơ sở quán triệt và vận dụng sáng tạo tư tưởng, phong cách ngoại giao Hồ Chí Minh, Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu nâng cao vai trò của đối ngoại trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Theo đó, cần phát huy mạnh mẽ ngoại giao tâm công, đề cao giá trị nhân văn, hòa hiếu trong hoạt động đối ngoại; đồng thời chú trọng hơn nữa đối ngoại nhân dân, quảng bá hình ảnh đất nước, con người và bản sắc văn hóa Việt Nam, qua đó phát huy “sức mạnh mềm” của dân tộc, tạo dựng sự đồng tình, ủng hộ rộng rãi của cộng đồng quốc tế đối với sự nghiệp phát triển đất nước.
Kế thừa tinh thần “làm bạn với tất cả các nước dân chủ” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại hội XIV khẳng định Việt Nam không chỉ chủ động, tích cực tham gia vào các tiến trình hợp tác quốc tế, mà còn đóng góp ngày càng trách nhiệm, thực chất và hiệu quả hơn vào hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển bền vững của khu vực và thế giới. Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò “là bạn, là đối tác tin cậy, là thành viên tích cực, có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế; tham gia chủ động, có trách nhiệm vào việc giải quyết các vấn đề chung của khu vực và quốc tế”(6). Điều đó cũng phản ánh yêu cầu nâng cao vị thế, uy tín quốc tế của đất nước, từng bước phát huy vai trò nòng cốt, đóng góp dẫn dắt tại các cơ chế đa phương quan trọng, nhất là trong Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Liên hợp quốc và các diễn đàn quốc tế khác.
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã khẳng định cùng với việc “Phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường là trung tâm; xây dựng Đảng là then chốt; phát triển văn hóa, con người là nền tảng”(7) thì “tăng cường quốc phòng, an ninh và đẩy mạnh đối ngoại, hội nhập quốc tế là trọng yếu, thường xuyên”(. Theo đó, đẩy mạnh “triển khai đồng bộ, toàn diện, hiệu quả các hoạt động đối ngoại trên cả ba trụ cột: Đối ngoại đảng, ngoại giao nhà nước và đối ngoại nhân dân”(9) trong việc kiến tạo môi trường hòa bình, ổn định, hữu nghị, hợp tác thuận lợi cho phát triển đất nước; đưa quan hệ đối ngoại vào chiều sâu, nâng cao chất lượng, hiệu quả hội nhập quốc tế.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại là tài sản vô giá của Đảng và dân tộc ta, đồng thời là nền tảng tư tưởng, nguồn sức mạnh và kim chỉ nam cho việc hoạch định, triển khai thắng lợi đường lối đối ngoại qua các thời kỳ cách mạng, đặc biệt trong giai đoạn đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực tiếp tục diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó lường, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại đòi hỏi phải được thực hiện một cách sáng tạo, linh hoạt, sáng suốt và đột phá, góp phần tạo dựng môi trường hòa bình, ổn định, thúc đẩy sự phát triển đất nước giàu mạnh, thịnh vượng, hiện thực hóa mục tiêu chiến lược đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao, đồng thời giữ vững chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.
