Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đời sống xã hội, đặc biệt là đời sống của thế hệ trẻ đang chịu sự tác động sâu sắc, đa chiều. Những thuận lợi về tiếp cận thông tin, tri thức và giao lưu văn hóa đi cùng với những thách thức trong việc giữ gìn bản sắc dân tộc, bảo vệ các giá trị đạo đức truyền thống, xây dựng lối sống lành mạnh, tiến bộ cho thanh niên Việt Nam. Trước thực tiễn đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống mới không chỉ mang giá trị lý luận sâu sắc mà còn là kim chỉ nam định hướng hành động, góp phần hình thành phẩm chất con người xã hội chủ nghĩa trong thời đại mới.
Ngay sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 - một bước ngoặt lịch sử vĩ đại đưa dân tộc Việt Nam từ thân phận nô lệ bước lên làm chủ vận mệnh đất nước - Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ quan tâm đến việc thiết lập bộ máy nhà nước cách mạng non trẻ, mà còn đặc biệt chú trọng tới việc kiến thiết nền tảng tinh thần, đạo đức cho một xã hội mới. Người nhận thức sâu sắc rằng, để giữ vững và phát triển thành quả cách mạng, cần đồng thời tiến hành một cuộc cách mạng về tư tưởng, đạo đức và lối sống của toàn dân. Trong phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ ngày 3-9-1945, chỉ một ngày sau khi đọc Tuyên ngôn Độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra lời hiệu triệu có tính chiến lược: “Chế độ thực dân đã đầu độc dân ta với rượu và thuốc phiện. Nó đã dùng mọi thủ đoạn hòng hủ hóa dân tộc chúng ta bằng những thói xấu, lười biếng, gian giảo, tham ô và những thói xấu khác. Chúng ta có nhiệm vụ cấp bách là phải giáo dục lại nhân dân chúng ta. Chúng ta phải làm cho dân tộc chúng ta trở nên một dân tộc dũng cảm, yêu nước, yêu lao động, một dân tộc xứng đáng với nước Việt Nam độc lập. Tôi đề nghị mở một chiến dịch giáo dục lại tinh thần nhân dân bằng cách thực hiện: CẦN, KIỆM, LIÊM, CHÍNH”(1).
Tư tưởng này thể hiện một tầm nhìn chiến lược sâu rộng, đặt việc xây dựng con người, đặc biệt là xây dựng nhân cách, phẩm chất đạo đức, lối sống lên hàng đầu trong sự nghiệp kiến thiết đất nước. Bốn đức tính “cần, kiệm, liêm, chính” không chỉ là các phạm trù đạo đức truyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam, mà còn là những tiêu chuẩn đạo đức cách mạng, trở thành trụ cột tinh thần của nền nếp xã hội mới, của con người mới xã hội chủ nghĩa mà Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta luôn hướng đến.
Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh là chỉ dẫn mang tính hành động cách mạng, nó thể hiện quyết tâm của Đảng và Chính phủ trong xây dựng một nền văn hóa mới, đạo đức mới, xã hội mới - một xã hội trong sạch, kỷ cương, nghĩa tình, lấy con người làm trung tâm, đạo đức làm nền tảng, văn hóa làm động lực. Chiến dịch “giáo dục lại nhân dân” không phải là một khẩu hiệu nhất thời, mà là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự tham gia của cả hệ thống chính trị, sự đồng thuận của toàn xã hội và đặc biệt là vai trò tiền phong, gương mẫu của cán bộ, đảng viên.
Trong bối cảnh đất nước vừa giành lại độc lập, tàn dư của xã hội cũ - với các tệ nạn như rượu chè, hút thuốc phiện, trộm cắp, hối lộ, xa hoa, lười biếng vẫn còn tồn tại dai dẳng trong đời sống người dân - tư tưởng Hồ Chí Minh về “giáo dục lại tinh thần nhân dân” đã kịp thời định hướng một cuộc cách mạng văn hóa sâu sắc, góp phần hình thành nên một “nếp sống mới”, phù hợp với lý tưởng của chế độ dân chủ cộng hòa, góp phần củng cố nền tảng tinh thần cho khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Ngày 3-4-1946, Ủy ban vận động đời sống mới Trung ương được thành lập, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong việc đưa chủ trương về xây dựng đời sống mới đi vào thực tiễn. Đến ngày 20-3-1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết tác phẩm “Đời sống mới”, trong đó Người khẳng định: “Chính trong lúc này càng phải thực hành đời sống mới là Cần, Kiệm, Liêm, Chính”(2).
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, ăn uống không đơn thuần là nhu cầu sinh học mà còn thể hiện trình độ văn hóa, đạo đức và lối sống của mỗi người. Ngay từ những ngày đầu xây dựng chính quyền cách mạng, Người đã đề cao việc hình thành nếp sống tiết kiệm, khoa học, vệ sinh trong ăn uống, coi đó là biểu hiện cụ thể của đời sống mới xã hội chủ nghĩa. Người nhấn mạnh: “Cán bộ và công nhân cần chú ý ăn, ở cho sạch sẽ, đúng vệ sinh, để giữ gìn sức khỏe”(3).
Người phê phán mạnh mẽ các thói quen xa hoa, lãng phí, biểu hiện của lối sống hình thức, thực dụng, trái với đạo đức cách mạng. Câu nói: “Có chỗ bất kỳ việc gì cũng liên hoan… nghe nói họp bàn về tiết kiệm cũng liên hoan mấy con lợn”(4) là lời cảnh tỉnh sâu sắc về tình trạng biến các cuộc họp thành dịp ăn uống phô trương, gây lãng phí ngân sách. Người cũng yêu cầu xóa bỏ những tập tục lạc hậu như tiệc tùng linh đình trong cưới hỏi, ma chay, lên án việc dùng lương thực vào mục đích không thiết yếu như nấu rượu, mở tiệc. Tư tưởng tiết chế trong ăn uống của Chủ tịch Hồ Chí Minh là sự kết hợp giữa đạo lý phương Đông và tinh thần cách mạng mới, đặt nền tảng cho một xã hội tiết kiệm, lành mạnh, nhân văn - nơi mỗi hành vi tiêu dùng đều gắn với trách nhiệm cộng đồng và lòng yêu nước.
Trong điều kiện xã hội hiện đại, khi đời sống vật chất được nâng cao, việc giáo dục tinh thần tiết kiệm, giản dị trong ăn uống, nhất là đối với thanh niên, càng trở nên cần thiết. Đó không chỉ là gìn giữ giá trị đạo đức truyền thống mà còn là một trong những nội dung quan trọng trong việc xây dựng lối sống văn minh, hiện đại, giàu bản sắc văn hóa Việt Nam.
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao lối sống giản dị, tiết kiệm, coi việc ăn mặc không chỉ là nhu cầu cá nhân mà còn thể hiện phẩm chất đạo đức và trách nhiệm xã hội. Với quan niệm “ăn cho mình, mặc cho người”, Người yêu cầu đồng bào ăn mặc phải sạch sẽ, gọn gàng, phù hợp điều kiện thực tiễn đất nước và tránh xa lối sống phô trương, hình thức.
Trong điều kiện đất nước còn nhiều gian khó, tinh thần ấy không chỉ là lời kêu gọi tiết kiệm mà còn thể hiện sâu sắc ý thức cộng đồng, tinh thần đoàn kết, đồng cam cộng khổ - những phẩm chất cốt lõi để xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa. Tư tưởng đó ngày nay vẫn còn nguyên giá trị khi tình trạng sính ngoại, chạy theo thời trang xa xỉ, thương hiệu… đang ảnh hưởng đến lối sống của một bộ phận giới trẻ. Vì vậy, giáo dục tinh thần giản dị, đúng mực trong cách mặc cũng chính là góp phần nuôi dưỡng nhân cách văn hóa, thẩm mỹ xã hội và bản sắc dân tộc trong thời kỳ hội nhập.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, chỗ ở không đơn thuần là nơi cư trú cá nhân, mà còn phản ánh trình độ văn minh và ý thức cộng đồng của mỗi con người trong xã hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng việc giữ gìn vệ sinh, môi trường sống sạch sẽ, ngăn nắp, từ “trong nhà ra ngoài ngõ”, xem đó là biểu hiện cụ thể của nếp sống mới văn minh, tiến bộ. Người ví ruồi, muỗi - tác nhân gây bệnh và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng là “bạn đồng minh của giai cấp bóc lột”(5), nhấn mạnh mối liên hệ giữa vệ sinh môi trường và năng suất lao động, chất lượng cuộc sống.
Quan điểm này thể hiện sự kết hợp giữa tư duy cách mạng với tri thức khoa học, đồng thời nhấn mạnh vai trò của từng cá nhân trong việc xây dựng môi trường sống lành mạnh. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng, biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường gia tăng hiện nay, việc thực hành lối sống văn minh - bắt đầu từ cách ở càng trở nên cấp thiết. Đó không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà còn là biểu hiện của văn hóa ứng xử, góp phần hình thành con người mới xã hội chủ nghĩa.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, lao động không chỉ là phương tiện sinh tồn, mà còn là thước đo đạo đức, ý thức trách nhiệm và tinh thần yêu nước của mỗi con người. Người yêu cầu cán bộ, công nhân phải làm việc “có ngăn nắp, có tinh thần phụ trách... làm đến nơi đến chốn” và “chớ làm dối”(6). Đó không chỉ là yêu cầu về kỹ năng hay năng suất, mà là yêu cầu về phẩm chất chính trị, về đạo đức nghề nghiệp của người cách mạng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh vai trò của thời gian như một tài sản quý báu, phải biết trân trọng và sử dụng hiệu quả. Người căn dặn: “Thời gian quý báu lắm” và luôn khuyến khích tinh thần làm việc gấp đôi, tiết kiệm trong tổ chức và quản lý công việc: “làm việc như hai người”, “một đồng có thể dùng bằng hai đồng”(7). Đây là những chỉ dẫn vừa giản dị, vừa sâu sắc, thể hiện quan điểm nhất quán của Người về năng suất lao động, hiệu quả công việc và phẩm chất người cán bộ trong bộ máy nhà nước cách mạng.
Trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước đang đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng nền hành chính hiện đại và phát triển kinh tế tri thức, tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống lao động vẫn giữ nguyên giá trị thời sự. Đó là nền tảng để xây dựng một xã hội hiệu quả, kỷ cương, nơi mỗi người đều làm việc với tinh thần trách nhiệm cao, vì lợi ích chung của dân tộc và sự phát triển bền vững của đất nước.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống mới bao quát toàn diện các mặt đời sống, trong đó rèn luyện thể chất được Người đặc biệt nhấn mạnh, coi đó là nền tảng cho mọi hoạt động cách mạng. Người khẳng định: “Mỗi người dân yếu ớt là cả nước yếu ớt, mỗi người dân mạnh khỏe là cả nước mạnh khỏe”(, đồng thời nêu gương sáng về rèn luyện thân thể, cổ vũ toàn dân duy trì nếp sống vận động lành mạnh. Cùng với chăm lo sức khỏe, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cao xây dựng nếp sống văn minh, bài trừ tệ nạn xã hội, mê tín dị đoan, hướng tới lối sống “lành mạnh, vui tươi, một nếp sống xã hội chủ nghĩa”(9). Người nhấn mạnh ứng xử có văn hóa, giữ gìn vệ sinh môi trường, tôn trọng pháp luật, sống gương mẫu và có trách nhiệm với cộng đồng.
Trong bối cảnh hiện nay, trước sự gia tăng các biểu hiện lệch chuẩn trong lối sống, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh để giáo dục thanh niên, đặc biệt là sinh viên - lực lượng kế cận của đất nước càng trở nên cấp thiết. Đây chính là “hàng rào miễn dịch văn hóa” giúp xây dựng lớp thanh niên có sức khỏe, đạo đức, bản lĩnh và trách nhiệm với Tổ quốc.
