Từ xưa đến nay, hiền tài không chỉ nảy mầm trong những điều kiện đủ đầy, mà có thể bắt đầu từ bất cứ miền quê nào, bất cứ căn nhà nhỏ nào, bất cứ lớp học nào, miễn là ở đó có tri thức, có niềm tin, có cơ hội, có người thầy biết khơi mở và có chính sách đủ nhân văn để không một tài năng nào bị bỏ lại phía sau. Một quốc gia muốn phát triển nhanh và bền vững phải bắt đầu từ việc biết phát hiện, chăm sóc và trọng dụng con người.
Trong các thông điệp chỉ đạo gần đây của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, tinh thần ấy hiện lên rất rõ: phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao và nhân tài, phải được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển đất nước. Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo nêu yêu cầu xây dựng thế hệ con người Việt Nam mới có lòng yêu nước, tự hào dân tộc, đủ bản lĩnh, trí tuệ, năng lực, trình độ và sức khỏe để đáp ứng yêu cầu xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.
Đó không chỉ là câu chuyện của riêng ngành giáo dục. Đó là câu chuyện về tương lai quốc gia. Bởi một đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới không thể chỉ dựa vào tài nguyên, lao động giá rẻ hay lợi thế dân số. Những lợi thế ấy có thể quan trọng trong một giai đoạn, nhưng không thể là nền tảng lâu dài cho một quốc gia muốn vươn lên nhóm phát triển cao. Điều quyết định hơn là chất lượng con người: người lao động có kỹ năng, nhà giáo có năng lực, nhà khoa học có khát vọng, doanh nhân có tư duy đổi mới, cán bộ có bản lĩnh phụng sự, thế hệ trẻ có khả năng làm chủ tri thức và công nghệ.
Muốn có một nền kinh tế tăng trưởng nhanh, chất lượng, xanh, bao trùm và tự chủ, trước hết phải có một nền nhân lực tương ứng. Không thể nói đến công nghiệp bán dẫn nếu thiếu kỹ sư vi mạch. Không thể nói đến trí tuệ nhân tạo nếu thiếu nhà toán học, chuyên gia dữ liệu, kỹ sư phần mềm và những người hiểu sâu đạo đức công nghệ. Không thể nói đến công nghệ sinh học, công nghệ lượng tử, công nghiệp vật liệu nếu thiếu nền khoa học cơ bản mạnh, đại học nghiên cứu mạnh, phòng thí nghiệm mạnh và đội ngũ chuyên gia được đào tạo bài bản. Không thể nói đến công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo nếu thiếu những con người có tri thức, có bản sắc, có năng lực kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ của thời đại.
Vì vậy, phát triển nguồn nhân lực hôm nay không thể dừng lại ở việc mở thêm trường lớp hay tăng số lượng người có bằng cấp. Quan trọng hơn là phải tạo ra năng lực thật. Một tấm bằng có thể mở ra cánh cửa ban đầu, nhưng năng lực thật mới quyết định con người đi xa đến đâu. Một nền giáo dục tiến bộ không phải chỉ đào tạo người biết trả lời đúng, mà phải hình thành người biết đặt câu hỏi đúng; không chỉ dạy học sinh ghi nhớ, mà phải giúp các em hiểu bản chất, biết tư duy, biết sáng tạo và biết chịu trách nhiệm với tri thức của mình.
Nghị quyết 71 đã chỉ ra rất thẳng thắn rằng giáo dục và đào tạo vẫn chưa thực sự trở thành động lực then chốt cho sự phát triển bứt phá của đất nước; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh tư duy quản lý, phát triển giáo dục, coi người học là trung tâm, nhà giáo là động lực quyết định chất lượng giáo dục, đào tạo. Văn kiện cũng xác định giáo dục nghề nghiệp giữ vai trò then chốt trong phát triển lực lượng lao động kỹ năng cao, còn giáo dục đại học là nòng cốt phát triển nhân lực trình độ cao, nhân tài, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Đây là một chuyển đổi rất quan trọng. Giáo dục phải được nhìn như hạ tầng chiến lược của phát triển quốc gia. Đường cao tốc có thể rút ngắn khoảng cách địa lý, nhưng giáo dục mới rút ngắn khoảng cách phát triển. Một khu công nghiệp có thể thu hút dòng vốn, nhưng một trường đại học mạnh, một viện nghiên cứu mạnh, một hệ thống giáo dục nghề nghiệp hiện đại mới tạo ra năng lực nội sinh để đất nước không chỉ tham gia mà còn làm chủ chuỗi giá trị.
“Nuôi dưỡng nhân tài” không thể chỉ bắt đầu khi một người đã thành danh. Nhân tài phải được chăm sóc từ rất sớm: từ bữa ăn đủ dinh dưỡng, môi trường gia đình an toàn, lớp học tử tế, thư viện mở, phòng thí nghiệm, học bổng, người thầy truyền cảm hứng, đến cơ chế tuyển chọn, đào tạo và sử dụng minh bạch. Có những tài năng không kịp nở hoa không phải vì thiếu tố chất, mà vì thiếu cơ hội. Có những đứa trẻ thông minh bị khuất lấp không phải vì không cố gắng, mà vì hoàn cảnh quá chật hẹp, vì thiếu người nhận ra, thiếu chính sách hỗ trợ đúng lúc.
Bởi vậy, công bằng trong giáo dục không chỉ là công bằng xã hội, mà còn là chiến lược phát triển. Khi một học sinh nghèo có cơ hội học tập tốt, đất nước không chỉ giúp một gia đình đổi đời, mà còn có thể phát hiện một nhà khoa học, một bác sĩ, một kỹ sư, một nhà giáo, một người sáng tạo trong tương lai. Khi một vùng khó khăn có trường học tốt, thư viện tốt, internet tốt, giáo viên tốt, thì khoảng cách phát triển không còn là định mệnh. Khi mọi đứa trẻ đều được trao cơ hội phát triển tối đa tiềm năng, quốc gia đang mở rộng chính nguồn lực quý nhất của mình.
