Bắc Ninh, vùng đất trung tâm của không gian văn hóa Kinh Bắc, từ lâu được xem là nơi kết tinh và lan tỏa nhiều giá trị tín ngưỡng, tôn giáo đặc sắc của dân tộc. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh từ ngày 01/7/2025 trên cơ sở hợp nhất hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang, không gian văn hóa, xã hội của tỉnh được mở rộng, qua đó tạo nên bức tranh tín ngưỡng, tôn giáo ngày càng phong phú, đa dạng, với sự đan xen rõ nét giữa truyền thống và hiện đại.
Với diện tích hơn 4.700 km² và quy mô dân số khoảng 3,62 triệu người, trong đó có trên 30 vạn đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống chủ yếu tại khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, đời sống tín ngưỡng, tôn giáo trên địa bàn tỉnh được hình thành trên nền tảng lịch sử lâu đời, đồng thời chịu tác động mạnh mẽ của quá trình phát triển kinh tế, xã hội và hội nhập.
Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có hai tôn giáo được Nhà nước công nhận và hoạt động ổn định là Phật giáo và Công giáo. Trong đó, Phật giáo giữ vai trò chủ đạo với hệ thống 1.566 cơ sở thờ tự, hơn 442.500 tín đồ cùng đội ngũ chức sắc, nhà tu hành. Tổ chức Phật giáo được củng cố từ tỉnh đến cơ sở, hoạt động nền nếp, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của nhân dân, đặc biệt thể hiện rõ trong các hoạt động văn hóa và lễ hội truyền thống. Công giáo phát triển ổn định với 120 cơ sở thờ tự, 155 điểm sinh hoạt tôn giáo tập trung và hơn 51.000 giáo dân. Bên cạnh việc đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tôn giáo, các tổ chức Công giáo còn tích cực tham gia giáo dục, y tế, bảo trợ xã hội, đóng góp thiết thực cho công tác an sinh xã hội tại địa phương.
Ngoài hai tôn giáo chính, trên địa bàn tỉnh có khoảng hơn 500 tín đồ Tin Lành sinh hoạt tại 17 điểm nhóm. Tuy nhiên, các điểm nhóm này hiện chưa được công nhận sinh hoạt tôn giáo tập trung do chưa đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật. Một số hiện tượng tôn giáo mới cũng xuất hiện với quy mô nhỏ, mang tính tự phát và đang được các cơ quan chức năng theo dõi, quản lý chặt chẽ nhằm bảo đảm ổn định tình hình.
Song song với tôn giáo, tín ngưỡng dân gian tiếp tục là nền tảng bền vững, tạo nên chiều sâu văn hóa của địa phương. Toàn tỉnh hiện có 3.696 cơ sở tín ngưỡng, trong đó 805 cơ sở đã được xếp hạng di tích, gắn với hệ thống lễ hội truyền thống phong phú. Các hoạt động tín ngưỡng diễn ra sôi động, nhất là vào dịp lễ, Tết; qua đó góp phần bảo tồn di sản, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, đồng thời thúc đẩy phát triển du lịch và các dịch vụ văn hóa.
Trong bối cảnh phát triển kinh tế, xã hội và chuyển đổi số, đời sống tín ngưỡng, tôn giáo tại Bắc Ninh đang có nhiều biến đổi. Sự xuất hiện của mô hình thờ tự tư nhân, hoạt động tín ngưỡng kết hợp dịch vụ, cũng như các hình thức sinh hoạt trên môi trường số cho thấy nhu cầu tâm linh ngày càng đa dạng. Tuy nhiên, những xu hướng này cũng đặt ra yêu cầu mới về quản lý và định hướng, nhằm bảo đảm hoạt động đúng quy định pháp luật, đồng thời không làm mai một các giá trị văn hóa truyền thống.
Trước thực tiễn đó, tỉnh Bắc Ninh thể hiện rõ sự quan tâm và chủ động trong công tác lãnh đạo, quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo. Các cấp ủy, chính quyền thường xuyên quán triệt và triển khai nghiêm túc chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo; đồng thời gắn công tác tôn giáo với nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân.
Tỉnh chú trọng hoàn thiện hệ thống văn bản chỉ đạo; tăng cường thanh tra, kiểm tra; kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo. Công tác quản lý lễ hội, di tích và cơ sở thờ tự được tăng cường theo hướng văn minh, tiết kiệm, giữ gìn bản sắc văn hóa. Cùng với đó, chính quyền các cấp tạo điều kiện thuận lợi để các tổ chức tôn giáo hoạt động ổn định, đúng pháp luật; phát huy vai trò đồng hành cùng địa phương trong các hoạt động an sinh xã hội, từ thiện, nhân đạo.
Một số lễ hội tiêu biểu của Bắc Ninh
Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, tỉnh bước đầu quan tâm đến việc hướng dẫn và quản lý các hình thức sinh hoạt tín ngưỡng trên không gian mạng, bảo đảm phù hợp với quy định pháp luật và thuần phong mỹ tục. Công tác tuyên truyền, vận động chức sắc, tín đồ tiếp tục được đẩy mạnh, góp phần nâng cao nhận thức, củng cố niềm tin và tăng cường đồng thuận xã hội.
Nhìn tổng thể, tình hình tín ngưỡng, tôn giáo trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh cơ bản ổn định; các hoạt động diễn ra trong khuôn khổ pháp luật. Đồng bào các tôn giáo tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước, tích cực tham gia các phong trào thi đua yêu nước, đóng góp vào sự phát triển chung của tỉnh.
Trong thời gian tới, trước những biến đổi nhanh của đời sống xã hội và sự xuất hiện của các loại hình tín ngưỡng mới, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước; đồng thời phát huy các giá trị văn hóa, tâm linh đặc sắc. Đây là nền tảng quan trọng để Bắc Ninh vừa giữ gìn bản sắc truyền thống, vừa phát triển hài hòa, bền vững trong thời kỳ hội nhập và chuyển đổi số./.
