Lối sống lành mạnh của thế hệ thanh niên không chỉ phản ánh đạo đức cá nhân mà còn góp phần thể hiện tầm vóc văn hóa của một dân tộc. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục lối sống cho thanh niên giữ vai trò quan trọng, nhằm hình thành con người mới xã hội chủ nghĩa. Những giá trị như cần, kiệm, liêm, chính, tinh thần trách nhiệm, giản dị, yêu lao động và gắn bó cộng đồng trở thành nền tảng định hướng cho lối sống thanh niên Việt Nam. Trong thời kỳ hội nhập quốc tế, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh để định hướng, rèn luyện lối sống cho thanh niên càng trở nên cấp thiết, góp phần tạo nên “hàng rào miễn dịch văn hóa” vững chắc trước những tác động tiêu cực từ bên ngoài, đồng thời xây dựng lớp người kế cận giàu lý tưởng, bản lĩnh, trí tuệ và nhân cách, đủ sức gánh vác sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống là một hệ giá trị mang tính nền tảng, tiêu biểu là các phẩm chất cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, cùng những chuẩn mực đạo đức cách mạng như trung với nước, hiếu với dân, yêu lao động, sống giản dị, khiêm tốn, chân thành. Những giá trị ấy không chỉ kế thừa truyền thống văn hóa dân tộc mà còn là chuẩn mực đánh giá nhân cách, phẩm chất đạo đức của công dân trong xã hội mới.
Kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng ta trong giai đoạn cách mạng mới luôn đặt trọng tâm vào việc xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện. Kết luận số 76-KL/TW, ngày 4-6-2020, của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI “Về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” khẳng định: cần xây dựng con người Việt Nam có thế giới quan khoa học, nhân cách, lối sống đẹp với các đặc tính yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng cũng yêu cầu: “Chú trọng hơn giáo dục đạo đức, nhân cách, năng lực sáng tạo và các giá trị cốt lõi, nhất là giáo dục tinh thần yêu nước, tự hào, tự tôn dân tộc, truyền thống và lịch sử dân tộc, ý thức trách nhiệm xã hội cho các tầng lớp nhân dân, nhất là thế hệ trẻ; giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc tốt đẹp của người Việt Nam; khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Gắn giáo dục tri thức, đạo đức, thẩm mỹ, kỹ năng sống với giáo dục thể chất, nâng cao tầm vóc con người Việt Nam”(1).
Đối với sinh viên - lực lượng trí thức trẻ, tư tưởng ấy chính là nền móng cho việc định hình lối sống chuẩn mực, hài hòa giữa lý tưởng và đạo đức, giữa trí tuệ và nhân cách. Tư tưởng đó góp phần hình thành hệ giá trị tích cực, có khả năng đề kháng trước mặt trái của kinh tế thị trường và các trào lưu sống thực dụng, cá nhân chủ nghĩa. Đại hội XIII của Đảng xác định: “Chú trọng xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện; coi trọng giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và khát vọng cống hiến cho thế hệ trẻ, nhất là học sinh, sinh viên”(2). Đây là sự kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh trong việc đặt giáo dục đạo đức, lối sống lên hàng đầu trong chiến lược phát triển con người, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Một nội dung cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống là tính kỷ luật, trách nhiệm, làm việc có kế hoạch, hiệu quả, tiết kiệm. Đây cũng chính là nguyên tắc quan trọng trong học tập, rèn luyện và khởi nghiệp của sinh viên. Người còn nhấn mạnh nếp sống “sạch sẽ, ngăn nắp”, từ sinh hoạt cá nhân đến đời sống tập thể. Những thói quen nhỏ như đúng giờ, trật tự, vệ sinh…, chính là nền tảng để hình thành phẩm chất của người công dân hiện đại, văn minh.
Người cũng yêu cầu mỗi người phải biết sống yêu thương, có tình nghĩa, thủy chung. Những giá trị nhân văn sâu sắc ấy chính là chuẩn mực để sinh viên điều chỉnh hành vi, ứng xử trong môi trường học đường, gia đình, xã hội, góp phần hình thành lớp người vừa có tài, vừa có đức.
Một điểm đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh là đề cao vai trò của tự giáo dục, tự tu dưỡng. Người căn dặn thanh niên phải “tự cải tạo để tiến bộ mãi”, Người nhấn mạnh sự chủ động, tự giác của người học trong quá trình hoàn thiện nhân cách. Sinh viên cần tự xác lập mục tiêu, xây dựng kế hoạch học tập và ứng xử có trách nhiệm.
Hiện nay, sinh viên phải đối mặt với áp lực học tập, việc làm, mạng xã hội và giải trí dễ dãi. Khảo sát năm 2023 của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho thấy: 26,3% sinh viên gặp khó khăn trong xác định giá trị sống; gần 40% sử dụng mạng xã hội hơn 4 giờ/ngày chủ yếu để giải trí; xu hướng thực dụng, thiếu trách nhiệm xã hội gia tăng. Điều này đòi hỏi sự định hướng kịp thời từ tư tưởng Hồ Chí Minh. Chỉ thị số 42-CT/TW, ngày 24-3-2015, của Ban Bí thư “Về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thế hệ trẻ giai đoạn 2015 - 2030” khẳng định: giáo dục đạo đức, lối sống cho thanh niên phải được thực hiện thường xuyên, linh hoạt, gắn với thực tiễn. Đây là sự cụ thể hóa tư tưởng Hồ Chí Minh, nhấn mạnh vai trò trung tâm của tự rèn luyện trong phát triển con người.
Giao lưu văn hóa trong thời kỳ hội nhập mang đến cơ hội nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ xâm nhập lối sống thực dụng, lai căng. Trong bối cảnh đó, tư tưởng Hồ Chí Minh như một “hệ miễn dịch văn hóa” giúp sinh viên biết chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại, đồng thời giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Người đề cao tinh thần độc lập, tự chủ, phê phán thói quen chạy theo mốt, bắt chước mù quáng, sống buông thả. Đây là kim chỉ nam cho sinh viên trong việc xây dựng bản lĩnh văn hóa cá nhân, hội nhập mà không hòa tan, sống văn minh mà vẫn giữ hồn cốt dân tộc. Tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống là di sản tinh thần quý báu, mang giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, thể hiện một tầm nhìn xa rộng, một triết lý nhân văn, khoa học và cách mạng. Đối với sinh viên Việt Nam - những chủ nhân tương lai của đất nước - tư tưởng ấy chính là nền tảng để hình thành lối sống lành mạnh, tích cực, góp phần xây dựng nên những thế hệ trí thức vừa “hồng” vừa “chuyên”.
Trong bối cảnh xã hội hiện nay, khi các giá trị sống truyền thống đang chịu nhiều thách thức từ quá trình toàn cầu hóa, công nghệ số và sự đa dạng văn hóa, thì việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dựng lối sống cho thanh niên, sinh viên là nhiệm vụ mang tính chiến lược và cấp thiết. Việc kế thừa và phát huy những giá trị cao đẹp ấy trong đời sống của học sinh, sinh viên hôm nay chính là cách thiết thực nhất để khẳng định bản lĩnh, trí tuệ và nhân cách của thanh niên Việt Nam trong thời đại mới.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống là một di sản tinh thần quý báu của dân tộc, kết tinh những giá trị nhân văn sâu sắc, phản ánh một tầm nhìn khoa học, cách mạng và mang đậm triết lý sống vì con người. Đối với sinh viên Việt Nam - lực lượng trí thức trẻ, chủ nhân tương lai của đất nước tư tưởng ấy không chỉ là định hướng về nhân cách, đạo đức mà còn là nền tảng lý luận vững chắc để hình thành và phát triển lối sống lành mạnh, tích cực, góp phần xây dựng lớp thanh niên vừa “hồng” vừa “chuyên”, đủ phẩm chất và năng lực đáp ứng yêu cầu của thời đại.
Khi quá trình toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự đa dạng văn hóa đặt ra nhiều thách thức đối với việc giữ gìn bản sắc và các giá trị truyền thống của dân tộc, thì việc kế thừa, vận dụng và phát huy tư tưởng Hồ Chí Minh trong giáo dục lối sống cho sinh viên trở thành một nhiệm vụ mang tính chiến lược lâu dài và cấp thiết. Đó không chỉ là yêu cầu của sự phát triển bền vững con người Việt Nam trong thời đại mới, mà còn là giải pháp căn bản để khơi dậy khát vọng vươn lên, hun đúc bản lĩnh văn hóa, tinh thần dân tộc, trí tuệ và phẩm giá của thế hệ trẻ Việt Nam trên hành trình hội nhập và phát triển.
